Afbeelding door: Lot Benjamins

Tegenwoordig wordt het in bepaalde groepen heel normaal of zelfs noodzakelijk gevonden om ‘woke’ te zijn. Woke zijn betekent dat iemand bewust is van maatschappelijke ongelijkheid en hier verandering in probeert te brengen. Je eigen privileges herkennen, racisme aankaarten, een intersectionele bril opzetten, allemaal woke. Maar waar komt dit fenomeen vandaan? En waarom is er zoveel kritiek op? Zijn woke mensen wereldverbeteraars of zorgen ze voor meer polarisatie?

De term woke werd voor het eerst in z’n huidige betekenis gebruikt in 2008 in het liedje Master Teacher van Erykah Badu: “Even though you go through struggle and strife to keep a healthy life, I stay woke”. Later werd het door de Black Lives Matter beweging ingezet toen Michael Brown in 2014 door een witte politieagent werd doodgeschoten. Woke werd gebruikt door mensen van kleur om elkaar te motiveren alert te blijven. In de jaren daarna verloor de term zijn raciale betekenis en werd het opgepikt door steeds meer mensen. Het kwam voor in liedjes, series, podcasts, noem maar op. Veel mensen aan de linkerkant van de politieke schaal beschouwen zichzelf nu als woke. Dat zie ik ook veel terug in mijn eigen omgeving.

De kritiek op woke cultuur 

Dat de term nu mainstream is geworden, betekent ook dat er steeds meer kritiek op komt. Critici menen dat mensen te snel afgeschreven worden als ze niet woke genoeg zijn. Dat wordt ook wel cancel cultuur genoemd. Want wie bepaalt of de grens van woke naar niet-woke wordt overschreden? En ook al is een opmerking wel duidelijk verkeerd, heeft het zin om iemand te cancelen? Is dat niet vragen om meer polarisatie? Valentijn de Hingh schrijft in een stuk in de Correspondent over waarom die probeert compassie te hebben voor zowel de gecancelde als degene die cancelt: “Het is een woede [van activisten] die ik begrijp, maar die me ook beangstigt. Want hoe hoger de gemoederen tussen […] activisten en [de gecancelde groep] oplopen, hoe verder we van een oplossing verwijderd raken”.

De benadering van Valentijn wordt door veel mensen gedeeld, ook door bijvoorbeeld oud Amerikaans president Barack Obama. Hij is van mening dat het geen activisme is als je alleen maar veroordelende klappen aan het uitdelen bent op Twitter. En misschien hebben zij tot op zekere hoogte ook wel gelijk. Is het proportioneel dat iemand wordt ontslagen omdat diegene een liedje heeft meegezongen waar het n-woord in voorkomt? Of om iemand die voor hetzelfde vecht als jij te cancelen vanwege een detail waar je het niet over eens bent? Misschien niet. Toch denk ik dat we moeten oppassen met doen alsof dit soort voorbeelden de gehele woke beweging omschrijven. Zo wordt de echte betekenis ervan namelijk uit het oog verloren.

De essentie van woke cultuur

Zoals Damon Young aangeeft in de New York Times: “Admittedly, woke’s current iteration has been earned. It became a thing you can accessorize like a hoodie. But to be woke, essentially, is to recognize and reject the damage power inflicts on the most vulnerable.” Want dat is waar woke cultuur echt om gaat: weten wie er aan de macht zijn en begrijpen wat voor invloed dit heeft op de samenleving. Met wie houden machthebbers rekening? Wordt er aan alle groepen in de samenleving gedacht?

Sociale media hebben de mogelijkheid geboden om met veel meer verschillende mensen te praten over dit soort vraagstukken, om van veel meer mensen hun meningen en ervaringen te horen. Hierdoor waren groepen die nooit een stem hadden, opeens in staat om hun zegje te doen voor een veel groter publiek. Denk aan de ‘Me too’ beweging, die ervoor zorgde dat talloze vrouwen* eindelijk naar buiten kwamen met hun verhaal over seksueel overschrijdend gedrag dat ze hadden meegemaakt. Of aan de organisatie Black Lives Matter, die enorm groeide in bekendheid na de moord op George Floyd en heel veel mensen van kleur hun eigen ervaringen met racisme deelden.

Door op deze manier van elkaars ervaringen te leren, ontdekten mensen hun eigen blinde vlekken en kwamen ze steeds vaker op voor de meest achtergestelde groepen in de samenleving. Zo kon er druk worden gezet op mensen in machtsposities om ook naar de ervaringen van deze mensen te luisteren en hier rekening mee te houden. Daarnaast was er nu ook een manier om de macht verantwoordelijk te houden voor hun daden, namelijk door ze te cancelen, ofwel massaal aan te spreken op hun gedrag. Voorbeelden zijn Kevin Spacey en Harvey Weinstein, twee mannen die jarenlang hun macht misbruikten in de vorm van seksueel geweld. Of J.K. Rowling, de vrouw die openlijk transfoob is maar toch nog steeds een succesvolle carrière heeft. Of het bedrijf Shell dat eindelijk onder druk werd gezet om hun rol in de klimaatcrisis te erkennen.

Op wie richt je je pijlen?

Het ligt er dus aan wie er gecanceld wordt en waarom dit gebeurt. Iemand in een machtspositie mag meer kritiek verwachten dan een willekeurig persoon. Hoe meer invloed je hebt, hoe groter de consequenties van je gedrag zijn. Jarenlang hebben machtige mensen en bedrijven hun gang kunnen gaan zonder verantwoordelijkheid te hoeven nemen voor hun acties. Dat zij door onder andere de woke beweging eindelijk een keer worden aangesproken op hun bewuste én onbewuste fouten lijkt mij een goede zaak. Maar we moeten er dus wel voor zorgen dat we onze pijlen ook daadwerkelijk op de macht richten, en niet lukraak om ons heen schieten.

Uiteindelijk is de woke beweging dus het gevolg van steeds meer stemmen die gehoord worden. Het is niet zo gek dat er hierdoor meer verschillen aan het licht komen. Mensen moeten wennen aan geluiden die ze nooit eerder hebben gehoord. Dat is een kwestie van tijd. Neem deze tijd dus ook om naar elkaar te luisteren. Niemand heeft alle kennis in pacht, dus wees empathisch voor blinde vlekken van anderen. En schiet zelf ook niet meteen in de verdediging bij kritiek, maar erken dat ook jij blinde vlekken hebt. Op deze manier kunnen we hopelijk samen zorgen voor positieve verandering in plaats van tegenover elkaar komen te staan terwijl we dezelfde problemen hebben. Zoek uit wat de woke beweging en andere nieuwe vormen van het debat betekenen en hoe we van elkaar kunnen leren. Dit zal ons uiteindelijk weer dichter bij elkaar brengen.