Verbeter de wereld, begin bij jezelf – je hebt het vast weleens horen zeggen. Maar: je steentje bijdragen aan een betere wereld is vaak een druppel op een gloeiende plaat. Om de wereld écht te verbeteren, moeten er grote, blijvende veranderingen plaatsvinden. Wie voor die grote veranderingen wil zorgen, doet aan activisme.

De geschiedenis is doorspekt met activisme door burgers van over de hele wereld. Veel rechten en vrijheden die we vandaag de dag kennen, hebben we te danken aan activisten. De Haïtiaanse Revolutie, een slavenopstand in 1791, zorgde ervoor dat de slavernij op het eiland Haïti werd afgeschaft. De geweldloze verzetsbeweging van Gandhi leidde tot de Indiase onafhankelijkheid van het Britse rijk. In Nederland hebben de ‘Baas in eigen buik’-acties van de Dolle Mina’s uiteindelijk geleid tot de abortuswet en daarmee ook tot meer emancipatie van vrouwen.

Wat is activisme en waarom is het belangrijk?

Activisme is een manier voor burgers om invloed uit te oefenen op de samenleving, de politiek of de economie. Door actie te voeren kom je in opstand tegen machthebbers (zoals de regering of werkgevers) of machtsstructuren (zoals het patriarchaat of racisme). Vaak is er meer dan één actie nodig om blijvende verandering te bereiken.

In onze democratie kiezen burgers wie ons mogen vertegenwoordigen in het parlement, de provinciale staten, de gemeenteraad of de waterschappen. Zij controleren onze overheid namens ons. Dat betekent echter niet dat burgers buiten het stemhokje geen invloed meer mogen hebben. Een betrokken burger doet daarbuiten ook mee aan het publieke debat, bijvoorbeeld door middel van activisme.

Dat activisme belangrijk is voor een gezonde democratie, blijkt uit het feit dat demonstreren als recht in de Nederlandse wet is opgenomen. De overheid mag een demonstratie niet zomaar verbieden, maar moet er zelfs voor zorgen dat deze in goede banen geleid kan worden. In autoritaire landen is dat heel anders: daar hebben mensen niet de vrijheid om hun mening te laten horen. Protesten worden er vaak hardhandig onderdrukt, omdat machthebbers bang zijn hun macht te verliezen. Juist in deze regimes is activisme hard nodig om rechten en vrijheden te verwerven.

Door middel van activisme kunnen heel veel stemmen gebundeld worden tot een krachtig geluid. Zo worden gezamenlijke belangen duidelijk gemaakt aan politici en de overheid. Onze instituties zitten zo in elkaar dat de behoeftes van de maatschappij niet altijd goed begrepen worden. Zeker voor politici is het vaak juist fijn om van activisten te horen wat er in de samenleving speelt. Zo zet je belangrijke onderwerpen op de politieke agenda of geef je het politieke of maatschappelijke debat een zetje in een bepaalde richting. Voor demonstranten is het vaak belangrijk om in de media te komen. De media hebben namelijk invloed op wat er in de Tweede Kamer wordt besproken.

Veel problemen die mensen ervaren worden veroorzaakt door de manier waarop het systeem waarin we leven in elkaar zit. Activisme is er daarom vaak op gericht om de structuren in de maatschappij te veranderen. Structuren veranderen zichzelf namelijk niet. Dat komt omdat mensen binnen het systeem wel de macht hebben om het systeem te veranderen, maar daardoor hun macht kunnen verliezen. Radicale verandering moet dus meestal van buitenaf komen. Gelukkig staan burgers niet helemaal machteloos. Uit onderzoek van Erica Chenoweth en Maria Stephan blijkt dat slechts 3,5% van de bevolking nodig is om een autoritair regime omver te werpen. Dat laat zien dat je dus maar een klein deel van de bevolking nodig hebt om enorme verandering af te dwingen. Maar ook nog kleinere burgerbewegingen hebben aangetoond dat zij enorme invloed kunnen hebben. Zo maakte de Civil Rights movement in de Verenigde Staten in 1969 een einde aan de segregatie tussen witte en zwarte mensen.

Activisme in alle vormen en maten

Activisme bestaat in verschillende vormen en maten. Er bestaat soms ook discussie over wat wel en niet onder activisme valt. Moet activisme per se geweldloos zijn? En is activisme altijd collectief (met een groep van mensen)? Onderzoeker Gene Sharp maakt voor geweldloze en collectieve acties bovendien onderscheid tussen conventioneel en onconventioneel activisme. Conventioneel activisme zijn bijvoorbeeld petities, brieven en manifesten. Deze acties zijn conventioneel, omdat veel mensen het heel normaal vinden om te doen.

Onconventionele acties zijn vaak spraakmakender. Er zijn drie soorten onconventionele acties: protesten, non-coöperatie en interventie. Onder protesten vallen alle demonstraties, marsen, toespraken, slogans en banners. Voorbeelden van non-coöperatie zijn stakingen en boycots. Interventies kunnen onder andere bezettingen en blokkades zijn.

Sommige onconventionele acties zijn illegaal. Dit type actie noemen we burgerlijke ongehoorzaamheid. Daarbij overtreden activisten bewust de wet omwille van een politiek doel, waarbij de gevolgen (zoals een boete of arrestatie) geaccepteerd worden. Illegale acties worden meestal pas ingezet wanneer legale acties niet (genoeg) effect hebben gehad. Bovendien worden geslaagde burgerlijke ongehoorzaamheidsacties gezien als gerechtvaardigd door de publieke opinie. Een voorbeeld zijn de geweldloze burgerlijke ongehoorzaamheidsacties van Extinction Rebellion. Deze activisten vinden dat machthebbers wereldwijd te weinig doen om de mensheid te beschermen tegen de klimaatcrisis. De overheid voert haar taak dus niet goed uit en daarmee vinden ze het gerechtvaardigd om de wet te breken en in opstand te komen tegen het gezag.

Maar ook met maar enkele mensen of zelfs in je eentje kan je activistisch bezig zijn. Zo kan je redelijk eenvoudig een ludieke actie opzetten om aandacht te vragen voor een bepaald probleem. Dit is vaak een grappige stunt met als doel om in de krant of op tv te komen. Sommige mensen doen aan activisme met stickers, posters of kunst (‘artivism’). Ook zijn er activisten die graag activistische pamfletten maken, zogenaamde zines.

Afgelopen jaren heeft online activisme of slacktivisme een opmars gemaakt. Via het internet is het heel gemakkelijk om aan activisme te doen. Zo houden steeds meer mensen zich bezig met activisme. Sommigen vinden slacktivisme geen echt activisme, omdat je vaak met slechts één klik in actie komt voor je idealen. Online activisme blijkt echter een grote invloed te hebben op de politieke agenda.

Ook gaan mensen de laatste jaren veel vaker de straat op om te protesteren. Denk bijvoorbeeld aan de grote klimaatdemonstraties, Black Lives Matter-protesten en de Women’s March. Deze protesten worden vaak in verband gebracht met linkse politiek. Dat is niet zo vreemd, want linkse ideologie is geworteld in de strijd voor gelijkheid en emancipatie. Om dat voor elkaar te krijgen, moet je opboksen tegen de structuren die sommigen meer macht geven dan anderen. Maar ook aan de rechterkant van het politieke spectrum komt activisme voor, zoals de boerenprotesten.

Boodschap en gemeenschap

Het is belangrijk om te benadrukken dat mensen niet zomaar de straat op gaan. Mensen komen in actie als de maat vol is. Ze eisen vrijheid, gelijkheid of rechtvaardigheid. Soms is de maat allang vol, maar is het niet helemaal duidelijk wat er moet gebeuren om dat op te lossen. Activistische groepen en non-profitorganisaties zetten zich daarom in om zoveel mogelijk mensen ervan te overtuigen dat hun doel belangrijk genoeg is om voor in opstand te komen. Een belangrijk onderdeel van activisme is dan ook hoe je jouw boodschap overbrengt.

Bij activisme speelt het opbouwen van een hechte gemeenschap vaak een belangrijke rol. Activisme is namelijk een belangrijke manier om groepen mensen met gedeelde problemen, ervaringen en belangen samen te brengen. Deze verbinding met anderen helpt mensen om te beseffen dat hun persoonlijke problemen vaak politieke problemen zijn. Om hun problemen op te lossen, hebben ze elkaar dus nodig. Problemen zijn echter meestal niet na één actie opgelost. Een sterke gemeenschap draagt eraan bij om het activisme op langere termijn vol te houden.

In zo’n gemeenschap is het bovendien belangrijk om aandacht te hebben voor mentale gezondheid. Binnen activistische kringen wordt gesproken van ‘regeneratieve cultuur’. Activisme kost vaak veel tijd en energie en levert niet altijd direct wat op. Dat kan best demotiverend zijn. Het is daarom belangrijk om ook rust te nemen van activisme. Iedereen moet zichzelf af en toe opladen. Zo kan je je activisme veel langer volhouden en kom je dichter bij je doel.

En nu jij!

In iedereen schuilt een rebel. Kijk naar de wereld om je heen: wat vind jij belangrijk? Waar wil jij je hard voor maken? Hoe kun je de wereld een stukje beter maken? Activisme komt voort uit passie voor een bepaald maatschappelijk doel waar jij in gelooft en verbinding met de mensen die jouw passie delen. Activisme betekent dus die passie omzetten in actie om de wereld te verbeteren. Iedereen doet dat op een eigen manier, want rebelleren kan je leren.