Afbeelding door: Bridget Moore van Handsome Girl Designs, insta: @handsomegirldesigns

Voor de meeste mensen is het dragen van een mondkapje in 2020 een aanpassing geweest. Het is iets waar je aan moet denken als je de deur uitgaat, waar je het een beetje benauwd van krijgt, en wat wellicht voelt als een beperking van je vrijheid. Voor sommige mensen brengen de standaard mondkapjes grotere moeilijkheden met zich mee. Van een paniekaanval krijgen door minder goed te kunnen ademen, tot volledig overprikkeld raken, tot anderen nauwelijks meer kunnen verstaan door de ontbrekende non-verbale communicatie. Dit artikel gaat in op het laatste: standaard mondkapjes kunnen een groot obstakel vormen voor mensen met een auditieve beperking.

Spraakafzien

In Nederland zijn ongeveer 1,5 miljoen dove en slechthorende mensen. De frequenties waarop onze spraak te horen is, zijn bij hen vaak aangetast. Om het verminderde gehoor te ondersteunen, zijn vele dove en slechthorende mensen afhankelijk van spraakafzien. Dit betekent dat je de bewegingen van de lippen, maar ook gezichtsuitdrukking en andere non-verbale communicatie gebruikt om te verstaan wat er gezegd wordt. De informatie die je ziet en die je hoort vullen elkaar aan, om zo een geheel te vormen. Het zal per persoon verschillen hoeveel iemand uit geluid kan halen en hoeveel iemand afhankelijk is van spraakafzien. Maar het kost altijd extra energie om van die verschillende puzzelstukjes een lopend verhaal te maken. Denk maar eens aan een van de vele videobelletjes die de meesten van ons de laatste tijd hebben gevoerd, waarin het gesprek haperde en je probeerde soep te koken van wat er gezegd werd. Je mist informatie, en je moet je daardoor meer inspannen om erbij te blijven. Voor iemand die slechthorend is dat aan de orde van de dag.

Non-verbale communicatie valt weg door mondkapjes

De anderhalvemetersamenleving (hét woord van het jaar 2020) maakte het al lastiger om anderen goed te kunnen verstaan door de grotere afstand. Voor mensen die gehoorapparaten gebruiken, houdt het bereik daarvan vaak ook op na anderhalve meter. De niet-transparante mondkapjes maakten het nog veel ingewikkelder: een groot deel van de cruciale non-verbale communicatie wordt hierdoor geblokkeerd. Het wel of niet zien van de mond kan het verschil maken tussen meekomen in een gesprek of er niets van meekrijgen. Het lastige is dat dit niet beperkt blijft tot de eigen kringen: ook mensen die voor iedereen verstaanbaar moeten zijn, zoals mensen in service posities, zijn door niet-transparante mondkapjes vaak ontoegankelijk.

Vanuit organisaties, overheden en de media was hier aanvankelijk heel weinig aandacht voor. Ergens ook begrijpelijk in een crisissituatie: er gebeurt zoveel en je kunt niet aan iedereen tegelijk denken. Toch deelt een crisis geen gelijke klappen uit, en worden bestaande ongelijkheden vaak juist duidelijker zichtbaar. Validisme (discriminatie van mensen met een fysieke of mentale beperking) viert hoogtij door de discussies of het beschermen van mensen met een kwetsbare gezondheid de economie, of bijvoorbeeld de gemiste zomervakanties, wel waard zijn. Inmiddels zijn er al wel wat stappen gezet: zo is er een uitzondering op de mondkapjesplicht als daar medische redenen voor zijn.

Afbeelding van: VGT Leren vzw 

Transparante mondkapjes

Een alternatief voor de niet-transparante mondkapjes, is het venstermasker. Dit masker heeft een transparant venster van plastic waardoor spraakafzien grotendeels mogelijk blijft. Door het venster in te smeren met bijvoorbeeld afwasmiddel, beslaat het niet. Het zal niet voor iedereen en niet in elke situatie een oplossing zijn, maar voor veel mensen kan dit het verschil maken. In België werd al in het voorjaar van 2020 een patroon voor een venstermondkapje goedgekeurd door virologen, maar Nederland bleef achter. Ook werden vanuit België de eerste venstermondkapjes machinaal geproduceerd, terwijl wij het tijdens de eerste golf nog moesten doen met (moeilijk verkrijgbare) handgemaakte mondkapjes. Niet alleen transparante alternatieven voor mondkapjes bleven achter, maar ook de communicatie over de obstakels die mondkapjes met zich meebrengen. (Officiële) berichtgeving over mogelijke communicatieproblemen kan al een heel eind helpen om te zorgen dat werkgevers, collega’s en mensen in service posities zich meer bewust zijn van de obstakels van niet-transparante mondkapjes.

Validisme en empowerment

Een kenmerk van validisme kan zijn dat de verantwoordelijkheid om zich aan te passen (bijna) volledig bij de persoon met de beperking wordt gelegd. Denk bijvoorbeeld aan dat het normaal wordt gevonden dat een persoon die gebruik maakt van een rolstoel een paar haltes verder moet reizen met het openbaar vervoer, in plaats van dat alle haltes gewoon toegankelijk zijn voor iedereen. Ook bij de mondkapjes ligt de aanpassing vaak volledig bij de persoon met de beperking. Terwijl je ook zou kunnen denken: iedereen heeft recht op belangrijke informatie, dus die informatie moet toegankelijk overgebracht worden. Of dat nou informatie van een conducteur, zorgmedewerker of docent is. Een mogelijke oplossing zoals een venstermondkapje wordt daardoor ook al snel gezien als iets voor dove of slechthorende mensen om te regelen, waar een goedhorend persoon weinig mee te maken heeft. Maar het gaat er juist om dat mensen om hen heen en de services die zij gebruiken toegankelijk zijn.

Natuurlijk passen mensen met een beperking zichzelf heel veel aan. Zij weten immers het beste wat zij nodig hebben, en hebben al geleerd om zich dag in dag uit aan te passen. Mensen met auditieve beperkingen dragen soms mondkapjes met een ‘ik hoor niet (goed)’ symbool om het zichtbaar te maken. Of ze typen wat ze willen zeggen op hun telefoon en laten dat zien om een bestelling in een winkel te doen. Er zijn ook mensen met een (auditieve) beperking die het liever niet hebben over validisme en aanpassingen die nodig zijn in de maatschappij. Mensen met een beperking worden namelijk vaak onterecht in een slachtofferrol geplaatst en hun capaciteiten worden vaak te laag ingeschat. Dat kan een reden te zijn om meer aandacht te besteden aan de veerkracht en empowerment van mensen met een (auditieve) beperking, en juist te laten zien wat allemaal nog wel kan. Ik denk dat het allebei belangrijk is: aandacht schenken aan alle krachten van mensen met een (auditieve) beperking, maar ook aan de manieren waarop de maatschappij nog onvoldoende toegankelijk is.

Met bewustwording komen we al een heel eind. Mocht je willen overwegen om een venstermondkapje te dragen om toegankelijk te zijn voor mensen die je tegenkomt: ze zijn steeds meer verkrijgbaar, bijvoorbeeld bij de Blokker. Of maak er zelf een via het eerder genoemde patroon: https://maakjemondmasker.be/pdf/venstermasker-latest.pdf. Bonus: je ziet elkaar lachen!

Geschreven door Judith Austin, promovenda positieve- en gezondheidspsychologie, mens met gehoorverlies. De afbeelding hiernaast is een portret van Judith door Bridget Moore van Handsome Girl Designs, insta: @handsomegirldesigns.